Lo ngại về làn sóng sa thải hàng loạt do trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy một phản ứng chính sách mới tại Mỹ: đánh thuế các trung tâm dữ liệu (data center) khổng lồ đang cung cấp sức mạnh cho cuộc cách mạng AI. Thượng nghị sĩ Mark Warner (đảng Dân chủ, Virginia) đề xuất dùng nguồn thu từ thuế này để tài trợ cho các chương trình đào tạo lại và hỗ trợ người lao động chuyển đổi nghề nghiệp.

Bối cảnh lo ngại về mất việc làm do AI

Tại Hội nghị thượng đỉnh AI của Axios ở Washington, Thượng nghị sĩ Warner chia sẻ những dấu hiệu đáng báo động. Một nhà đầu tư mạo hiểm (VC) nói với ông rằng họ đang định giá lại các khoản đầu tư vào phần mềm xuống gần bằng 0, phần lớn do sự tiến bộ vượt bậc của Claude từ Anthropic. Một hãng luật lớn cũng tiết lộ họ ngừng tuyển dụng luật sư năm nhất vì AI giờ đây có thể xử lý nhiều công việc từng giao cho nhân sự cấp dưới.

Warner nhận định nỗi sợ mất việc liên quan đến AI đang trở nên "hữu hình", ngay cả khi các số liệu thống kê chưa phản ánh đầy đủ. Ông cho rằng câu hỏi cấp bách hiện nay là ai sẽ phải trả giá cho sự chuyển đổi này.

Đề xuất "đánh thuế data center"

Giải pháp của Warner là đánh thuế trực tiếp vào các data center - những cỗ máy tiêu thụ năng lượng và nước khổng lồ để vận hành các mô hình AI như GPT-4o, Claude 3.5 hay Gemini. Nguồn thu từ thuế này sẽ được dùng để giúp đỡ người lao động, ví dụ như đào tạo lại để trở thành y tá hoặc tham gia các chương trình nâng cao kỹ năng về AI.

Ông lý giải: "Tôi từng nghĩ ngành công nghiệp này có nghĩa vụ phải giúp giải quyết và chi trả cho vấn đề, nhưng câu hỏi là Ai nên trả? Có phải là các nhà sản xuất chip như Jensen Huang (CEO Nvidia)? Các công ty phát triển mô hình ngôn ngữ lớn (LLM)? Hay các tổ chức như Goldman Sachs đang dùng công cụ AI để cắt giảm nhân sự?". Cuối cùng, ông kết luận: "Nơi dễ nhất để 'lấy được miếng thịt' có lẽ sẽ là từ các trung tâm dữ liệu".

Cân bằng giữa phát triển và trách nhiệm cộng đồng

Warner nhấn mạnh sự cần thiết phải tìm ra lợi ích hữu hình cho cộng đồng địa phương, những người đang gánh chịu chi phí về môi trường và hạ tầng từ các data center. Ông dẫn chứng về Quận Henrico, Virginia, nơi đã sử dụng nguồn thu thuế từ một data center tại địa phương để khởi động dự án nhà ở giá rẻ mới.

Ông cảnh báo: "Việc tìm cách kết nối các data center với lợi ích hữu hình cho cộng đồng là rất cần thiết, nếu không, 'những cây chĩa' sẽ được mang ra". Điều này ám chỉ đến làn sóng phản đối của công chúng đang gia tăng.

Làn sóng phản đối và quan điểm đối lập

Đề xuất của Warner được đưa ra trong bối cảnh công chúng ngày càng bất bình với AI và các data center. Các mối lo ngại trước mắt là về tiếng ồn, ô nhiễm và chi phí điện tăng cao. Tuy nhiên, bên dưới đó là sự phẫn nộ về việc phải gánh chịu tác động tiêu cực từ một công nghệ mà nhiều người sợ sẽ cướp đi việc làm của họ.

Cùng ngày, một dự luật khác do Thượng nghị sĩ Bernie Sanders và Dân biểu Alexandria Ocasio-Cortez đề xuất kêu gọi tạm dừng xây dựng data center mới. Tuy nhiên, Warner không ủng hộ lệnh cấm này. Ông tuyên bố trên sân khấu: "Lệnh cấm xây data center đơn giản có nghĩa là Trung Quốc sẽ di chuyển nhanh hơn, và đây là lĩnh vực chúng ta không thể thua".

Ông tin rằng không thể nhốt "con ma" AI trở lại vào chai, và giải pháp là quản lý nó một cách có trách nhiệm.

Góc nhìn

Đề xuất của Thượng nghị sĩ Warner phản ánh một xu hướng tất yếu khi AI trở thành lực lượng sản xuất chính: cần có cơ chế tái phân phối lợi ích. Đối với thị trường Việt Nam, nơi các tập đoàn công nghệ đang đẩy mạnh xây dựng data center và ứng dụng AI vào mọi ngành nghề, bài học này rất đáng tham khảo. Việc chủ động xây dựng chính sách hỗ trợ đào tạo lại lực lượng lao động, có thể được tài trợ một phần từ chính các dự án công nghệ, sẽ giúp giảm thiểu xung đột xã hội và tạo ra sự chuyển đổi công bằng hơn.