Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam vừa công bố một báo cáo quan trọng, tiết lộ khoảng 11,5 triệu lao động nam và nữ tại Việt Nam – tương đương cứ 5 người thì có 1 người – đang làm những công việc có khả năng chịu tác động từ trí tuệ nhân tạo tạo sinh (GenAI). Báo cáo này, được công bố gần đây, phân tích sâu rộng về mức độ ảnh hưởng của GenAI đến thị trường lao động Việt Nam, đồng thời đưa ra các khuyến nghị chính sách nhằm đảm bảo quá trình chuyển đổi số diễn ra công bằng và bao trùm.
Báo cáo ILO và bức tranh tổng quan về tác động GenAI
Báo cáo mang tên “Trí tuệ nhân tạo tạo sinh và việc làm tại Việt Nam: Mức độ tác động tới thị trường lao động và các khuyến nghị chính sách” của ILO đã cung cấp một cái nhìn toàn diện về cách GenAI có thể định hình lại thị trường việc làm trong nước. Một trong những điểm nhấn quan trọng nhất là nhận định về bản chất của sự thay đổi. Thay vì lo ngại về việc GenAI sẽ thay thế hàng loạt công việc, báo cáo chỉ ra rằng kịch bản khả dĩ nhất là sự biến đổi về tính chất tác vụ trong công việc.
GenAI sẽ gây ra những thay đổi trên diện rộng, nhưng kịch bản khả dĩ nhất là sự biến đổi về tính chất tác vụ trong công việc, thay vì thay thế con người hàng loạt.
Điều này có nghĩa là nhiều công việc sẽ không biến mất hoàn toàn, mà các nhiệm vụ cụ thể trong đó sẽ được tự động hóa hoặc hỗ trợ bởi AI, yêu cầu người lao động phải thích nghi và phát triển các kỹ năng mới để làm việc hiệu quả cùng công nghệ.
11,5 Triệu Lao Động Việt Nam: Ai đang chịu tác động GenAI?
Con số 11,5 triệu lao động, tương đương 20% tổng lực lượng lao động, cho thấy quy mô đáng kể của những người có thể chịu tác động từ GenAI. Đây là một tỷ lệ không nhỏ, đòi hỏi sự quan tâm và chuẩn bị kỹ lưỡng từ cả chính phủ, doanh nghiệp và bản thân người lao động. Tuy nhiên, điều quan trọng cần làm rõ là "chịu tác động" không đồng nghĩa với "mất việc làm".
Báo cáo cũng làm rõ rằng chỉ có khoảng 1 triệu lao động đang làm những công việc có tính chuẩn hóa cao và dễ bị AI thay thế hoàn toàn. Điều này tương đương với dưới 2% tổng lực lượng lao động, một tỷ lệ tương đối thấp so với các quốc gia khác trong khu vực như Indonesia, Philippines và Thái Lan.
Điều này cho thấy, mặc dù GenAI mang đến những thay đổi lớn, nguy cơ tự động hóa hoàn toàn và mất việc làm hàng loạt ở Việt Nam hiện tại vẫn còn hạn chế, chủ yếu tập trung vào việc chuyển đổi và nâng cao kỹ năng.
Ảnh hưởng không đồng đều: Ngành nghề và địa lý chịu tác động GenAI
Mức độ ảnh hưởng của GenAI không phân bổ đồng đều trên thị trường lao động Việt Nam. Một số nhóm ngành nghề và khu vực địa lý sẽ cảm nhận rõ rệt hơn những thay đổi này. Nhóm lao động làm công việc hỗ trợ hành chính – văn thư đối mặt với rủi ro cao nhất, với gần 2/3 nhân sự trong nhóm này có khả năng bị tự động hóa một phần tác vụ. Điều này là do tính chất công việc thường lặp đi lặp lại, xử lý dữ liệu và tài liệu, vốn là những lĩnh vực GenAI có thể hỗ trợ hoặc thực hiện hiệu quả.
Các ngành tài chính – bảo hiểm, bán buôn – bán lẻ, và thông tin – truyền thông cũng là những ngành có tỷ lệ chịu tác động cao nhất bởi GenAI. Đây là những lĩnh vực có khối lượng lớn dữ liệu, quy trình chuẩn hóa và nhu cầu phân tích thông tin cao, tạo điều kiện thuận lợi cho việc ứng dụng AI. Về mặt địa lý, người lao động tại các thành phố lớn như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh và Đà Nẵng chiếm hơn 1/3 tổng số việc làm trên cả nước có khả năng bị tác động, phản ánh sự tập trung của các ngành dịch vụ và công nghệ tại các trung tâm kinh tế này.
Khoảng cách giới trong tác động của GenAI lên lao động nữ
Một phát hiện đáng chú ý khác của báo cáo là khoảng cách giới trong tác động của GenAI. Phụ nữ có khả năng làm việc trong các ngành nghề chịu tác động của GenAI cao hơn nam giới, với tỷ lệ ảnh hưởng lần lượt là 24,1% so với 17,8%. Ngay cả khi tính đến các yếu tố về trình độ học vấn hay đặc thù ngành nghề, lao động nữ vẫn chịu mức độ ảnh hưởng cao hơn đáng kể.
Điều này phản ánh thực tế lao động nữ thường tập trung ở các vị trí văn phòng, hành chính và dịch vụ – những nơi các GenAI dễ ứng dụng hơn do tính chất công việc mang tính chuẩn hóa cao và phải xử lý nhiều tài liệu. Tuy nhiên, những tác động này mang tính hai mặt. Trong các ngành bán hàng với lực lượng lao động nữ chiếm khoảng 2/3 nhân sự, GenAI có thể giúp tăng năng suất và cải thiện chất lượng công việc, tạo ra cơ hội mới.
Cơ hội từ GenAI
- Tăng năng suất, cải thiện chất lượng công việc trong ngành bán hàng (nữ giới chiếm 2/3).
Thách thức từ GenAI
- Nguy cơ thay thế một phần tác vụ rõ rệt hơn ở các vị trí văn phòng lặp đi lặp lại, đe dọa sự ổn định việc làm của nữ giới.
Ngược lại, các vị trí văn phòng với tính chất công việc lặp đi lặp lại thì nguy cơ bị thay thế một phần tác vụ trở nên rõ rệt hơn. Điều này đe dọa đến sự ổn định vốn có của nhóm công việc hiện đang cung cấp việc làm chính thức cho nhiều phụ nữ, đòi hỏi các chính sách hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp và nâng cao kỹ năng phù hợp.
GenAI và thị trường việc làm: Cơ hội hay thách thức?
Mặc dù có nhiều lo ngại trên toàn cầu về tình trạng mất việc làm do AI, báo cáo của ILO chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng nào về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022–2024. Điều này cho thấy thị trường lao động Việt Nam đang ở giai đoạn đầu của quá trình thích nghi với GenAI, và các tác động tiêu cực chưa thể hiện rõ rệt.
Báo cáo chưa tìm thấy bằng chứng rõ ràng nào về việc giảm cơ hội việc làm đối với lao động trẻ, có trình độ cao trong các ngành chịu ảnh hưởng bởi GenAI tại Việt Nam trong giai đoạn 2022–2024.
Ngược lại, việc làm trong các ngành dịch vụ vẫn tiếp tục tăng trưởng trong những năm gần đây, cho thấy nhu cầu lao động vẫn ổn định khi việc ứng dụng AI mới chỉ ở giai đoạn đầu. Điều này mở ra cơ hội cho Việt Nam để chủ động định hướng quá trình chuyển đổi, tận dụng GenAI để tăng năng suất và tạo ra các công việc mới, có giá trị cao hơn.
Khuyến nghị chính sách từ ILO để quản lý tác động GenAI
Bà Sinwon Park, Giám đốc Quốc gia Văn phòng Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) tại Việt Nam, nhấn mạnh rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo rằng lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều, đòi hỏi những hành động quyết liệt và có chiến lược.
"Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để biến trí tuệ nhân tạo tạo sinh thành động lực thúc đẩy năng suất và việc làm thỏa đáng. Tuy nhiên, lợi ích và rủi ro sẽ không được phân bổ đồng đều. Để quá trình chuyển đổi này diễn ra đúng hướng, chúng ta cần hành động quyết liệt ngay từ bây giờ."
ILO đưa ra một số khuyến nghị chính sách quan trọng để Việt Nam có thể quản
