Áp lực kép: Lao động Trung Quốc đối mặt thách thức lớn từ AI

Tại Trung Quốc, sự phát triển vượt bậc của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra một áp lực kép chưa từng có lên thị trường lao động, khiến hàng nghìn người mất việc và buộc các cơ sở giáo dục phải xóa bỏ hàng loạt ngành học truyền thống. Tình trạng này bắt đầu rõ rệt từ năm ngoái, lan rộng khắp các thành phố lớn như Tây An, Thượng Hải và dự kiến sẽ tiếp tục gia tăng mạnh mẽ trong những năm tới, khi AI ngày càng chứng tỏ khả năng thay thế con người trong nhiều lĩnh vực, đặt ra thách thức lớn cho lao động Trung Quốc AI.

AI thay thế lập trình viên: Câu chuyện của Helen và sự chuyển dịch công việc

Ngày 10/4 vừa qua, Helen, một lập trình viên 37 tuổi, đã hoàn tất thủ tục nghỉ việc tại một tập đoàn đa quốc gia ở Khu phần mềm Tây An, tỉnh Thiểm Tây. Cô gia nhập công ty 8 năm trước, thời điểm mà "tập đoàn quốc tế" và "lập trình viên" là những cụm từ chỉ một công việc mơ ước, mang lại sự ổn định và triển vọng. Tuy nhiên, từ năm ngoái, khi công ty bắt đầu tích hợp trí tuệ nhân tạo vào các dự án, đội ngũ nhân sự của cô đã bị thu hẹp đáng kể.

Helen chia sẻ về sự thay đổi chóng mặt: "Hiệu suất viết code của AI tăng vọt, các kịch bản kiểm thử cũng toàn diện hơn con người. Sự tồn tại của lập trình viên ngày càng thấp." Vài ngày trước khi nhận tin, cô đã linh cảm "ngày này rồi cũng đến". Dù mất việc không phải là tận thế, nhưng cuộc sống của cô đột ngột bị đình trệ, như thể mọi thứ xung quanh đã bị tạm dừng. Đêm đầu tiên sau khi nghỉ việc, Helen trằn trọc không ngủ được, bắt đầu lo lắng về khoản vay mua nhà, cách giải thích với gia đình và định hướng công việc tiếp theo trong bối cảnh thị trường việc làm đang thay đổi nhanh chóng.

Biên dịch viên và bài toán chi phí: Khi AI vượt trội con người

Không chỉ riêng lĩnh vực công nghệ, sự dịch chuyển nhân sự do AI còn lan rộng sang các ngành nghề khác. Tại Thượng Hải, Lu Na, một biên dịch viên tiếng Anh với hơn 10 năm kinh nghiệm, cũng không được công ty gia hạn hợp đồng. Sự thay đổi này phần lớn xuất phát từ bài toán chi phí mà các doanh nghiệp đang phải đối mặt.

Dữ liệu từ Microsoft chỉ ra rằng AI hiện có thể đảm nhận tới 98% nhiệm vụ cốt lõi của nghề dịch thuật. Điều đáng chú ý hơn là sự chênh lệch về chi phí: sử dụng AI tốn khoảng 0,01 USD cho mỗi 1.000 chữ, trong khi thuê nhân công tốn tới 21 USD. Mức chênh lệch hơn 2.000 lần này là động lực mạnh mẽ khiến nhiều doanh nghiệp chuyển sang sử dụng máy móc, đẩy những biên dịch viên giàu kinh nghiệm như Lu Na vào tình thế khó khăn.

Áp lực kép: Tỷ lệ thất nghiệp thanh niên Trung Quốc và làn sóng sinh viên mới

Những lao động như Helen và Lu Na đang phải chịu một áp lực kép. Thị trường việc làm vốn đã cạnh tranh gay gắt tại Trung Quốc, nay càng trở nên trầm trọng hơn bởi "bị AI cướp việc". Theo số liệu từ Cục Thống kê nước này, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm thanh niên 16-24 tuổi (không tính sinh viên) có lúc đã chạm mốc kỷ lục 18,9% vào tháng 8/2025 (theo dự báo của nguồn tin gốc) và duy trì quanh mức 17% trong những tháng cuối năm. Áp lực này được dự báo sẽ tiếp tục gia tăng khi có khoảng 12,7 triệu sinh viên tốt nghiệp dự kiến bước vào thị trường tìm việc trong mùa hè năm 2026, tạo ra một cuộc cạnh tranh khốc liệt chưa từng có cho lao động Trung Quốc AI.

Chuyển mình trong giáo dục: Các đại học Trung Quốc xóa bỏ ngành truyền thống

Làn sóng thay thế nhân sự do AI không chỉ dừng lại ở các doanh nghiệp mà còn lan rộng đến các cơ sở giáo dục. Các trường đại học tại Trung Quốc đang phải đối mặt với thực tế rằng nhiều ngành học truyền thống không còn phù hợp với nhu cầu của thị trường lao động hiện đại. Đại học Truyền thông Trung Quốc đã thông báo sẽ đóng cửa 16 chuyên ngành như Dịch thuật, Nhiếp ảnh và Truyện tranh vào năm 2025. Tương tự, các trường lớn khác như Đại học Sư phạm Hoa Đông hay Đại học Nam Xương cũng đã dừng đào tạo hàng chục ngành học thuộc lĩnh vực nghệ thuật, đồ họa và thiết kế.

Theo Bộ Giáo dục Trung Quốc, năm 2024 chứng kiến đợt điều chỉnh ngành học lớn nhất từ trước đến nay, với hơn 1.400 điểm đào tạo bị hủy bỏ. Đáng chú ý, phần lớn các ngành bị hủy bỏ là những lĩnh vực mà AI có thể đảm nhận hiệu quả. Ngược lại, trong giai đoạn 2020-2024, hơn 400 điểm đào tạo mới về AI đã được mở ra, cho thấy sự ưu tiên rõ rệt của chính phủ và các trường đại học trong việc thích nghi với kỷ nguyên AI.

Yêu cầu mới từ thị trường tuyển dụng: Kỹ năng AI thay thế kỹ năng thủ công

Sự thay đổi trong giáo dục cũng song hành với sự thay đổi trong tiêu chí tuyển dụng của các doanh nghiệp. Xiao Luo, một sinh viên năm cuối ngành Thiết kế hoạt hình tại Thẩm Dương, chia sẻ rằng các công ty hiện không còn ưu tiên kỹ năng vẽ tay truyền thống. Thay vào đó, họ yêu cầu ứng viên phải sử dụng thành thạo các công cụ AI tạo sinh hình ảnh như Midjourney hay Stable Diffusion. Điều này đặt ra một thách thức lớn cho những người đã dành nhiều năm rèn luyện kỹ năng thủ công.

"Nhiều năm luyện vẽ tay không bằng một người biết viết câu lệnh tốt." - Xiao Luo, sinh viên Thiết kế hoạt hình, phản ánh thực trạng mới của lao động Trung Quốc AI.

Thực tế này được củng cố bởi Viện nghiên cứu MyCOS, khi khoảng 18% sinh viên tốt nghiệp ngành đồ họa năm 2023 phải làm trái chuyên môn do không đáp ứng được yêu cầu công nghệ của doanh nghiệp. Tình trạng tương tự cũng diễn ra với các du học sinh nghệ thuật tại châu Âu, khi thị trường vẽ minh họa và thiết kế thương mại thu hẹp đáng kể, như Judy, nghiên cứu sinh tại Học viện Mỹ thuật Florence (Italy), đã cho biết.

Thích nghi và phát triển: Con đường sống sót trong kỷ nguyên AI

Trước những thách thức to lớn này, nhiều lao động đang chủ động tự cập nhật kiến thức và kỹ năng để thích nghi. Helen, sau khi mất việc, hiện đang học cách sử dụng các công cụ AI hỗ trợ lập trình để tìm kiếm cơ hội mới. Cô tin rằng "cách tốt nhất không phải là coi AI như kẻ thù, mà là tập trung vào những việc nó không thể làm." Điều này bao gồm phát triển các kỹ năng mềm như tư duy phản biện, sáng tạo, trí tuệ cảm xúc, khả năng giải quyết vấn đề phức tạp và tương tác con người – những lĩnh vực mà AI còn nhiều hạn chế.

Sự chuyển đổi này đòi hỏi một tư duy linh hoạt và sẵn sàng học hỏi liên tục. Việc nắm vững cách sử dụng AI như một công cụ hỗ trợ, thay vì coi nó là đối thủ, sẽ giúp người lao động duy trì khả năng cạnh tranh và thậm chí mở ra những cơ hội mới trong các vai trò đòi hỏi sự kết hợp giữa kỹ năng con người và sức mạnh của máy móc. Đây là con đường sống còn cho lao động Trung Quốc AI và toàn cầu.

Tương lai thị trường lao động Trung Quốc và bài học cho toàn cầu

Những gì đang diễn ra tại Trung Quốc là một minh chứng rõ ràng cho tác động sâu rộng của AI lên thị trường lao động toàn cầu. Từ việc thay thế các công việc lặp đi lặp lại, dựa trên dữ liệu, đến việc định