Nhân dịp kỷ niệm Ngày Người khuyết tật Việt Nam, Viện Nghiên cứu Quản lý Phát triển bền vững (MSD) phối hợp với Đối tác “Không để ai bị bỏ lại phía sau” (LNOB) Việt Nam đã công bố Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam”. Báo cáo này được thực hiện dựa trên dữ liệu từ 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, nhằm đánh giá thực trạng năng lực kỹ thuật số và cảnh báo nguy cơ hình thành “khoảng cách số mới” khi hơn một nửa số người tham gia khảo sát chưa tiếp cận hiệu quả với Trí tuệ nhân tạo (AI).
Thực trạng năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam
Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” được công bố trong bối cảnh chủ đề năm 2026 do Bộ Y tế công bố là “Thúc đẩy quyền tham gia của người khuyết tật – Kiến tạo đột phá phát triển”, nhấn mạnh vai trò của dữ liệu và tiếng nói cộng đồng trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia. Dựa trên phương pháp dữ liệu do chính cộng đồng tạo ra (Citizen-Generated Data), khảo sát đã thu thập thông tin từ 201 người khuyết tật tại 5 tỉnh, thành phố, kết hợp phỏng vấn sâu và tham vấn các bên liên quan.
Kết quả khảo sát cho thấy một thực tế đáng chú ý: dù phần lớn người khuyết tật sở hữu thiết bị số, khả năng sử dụng của họ vẫn còn ở mức cơ bản. Điều này đặt ra câu hỏi về hiệu quả thực sự của việc sở hữu công nghệ nếu không đi kèm với kỹ năng và khả năng tiếp cận các ứng dụng nâng cao. Các kỹ năng số chuyên sâu, đặc biệt là trong các lĩnh vực như học tập, làm việc và sáng tạo nội dung, vẫn còn nhiều hạn chế. Đây là một rào cản lớn, ngăn cản người khuyết tật hòa nhập sâu hơn vào nền kinh tế số và tận dụng các cơ hội mà công nghệ mang lại.
Những rào cản chính ngăn người khuyết tật tiếp cận AI và dịch vụ số
Báo cáo cũng chỉ ra rằng công nghệ trợ năng (assistive technology) – những công cụ được thiết kế để hỗ trợ người khuyết tật sử dụng công nghệ – chưa được tích hợp đầy đủ vào các hệ thống và ứng dụng hiện có. Sự thiếu hụt này làm giảm đáng kể khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ của người khuyết tật. Đáng lo ngại hơn, hơn một nửa số người tham gia khảo sát chưa tiếp cận hiệu quả với Trí tuệ nhân tạo (AI), một công nghệ đang phát triển nhanh chóng và có tiềm năng thay đổi nhiều khía cạnh của đời sống. Đây là một dấu hiệu rõ ràng cho thấy nguy cơ hình thành một “khoảng cách số mới”, nơi người khuyết tật có thể bị bỏ lại phía sau trong cuộc cách mạng AI.
Bên cạnh đó, các dịch vụ công trực tuyến, vốn được kỳ vọng sẽ mang lại sự tiện lợi và bình đẳng, vẫn còn tồn tại nhiều rào cản. Giao diện phức tạp, hướng dẫn khó hiểu và thao tác không thân thiện là những vấn đề phổ biến, khiến người khuyết tật gặp khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ thiết yếu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến quyền lợi của họ mà còn cản trở quá trình chuyển đổi số toàn diện của xã hội.
Tiếng nói từ cộng đồng: Thách thức tiếp cận công nghệ số ở khu vực nông thôn
Chia sẻ từ thực tiễn khảo sát, bà Nguyễn Thị Hương, đại diện Hội Người khuyết tật thành phố Đà Nẵng, đã nêu bật những khó khăn mà người khuyết tật đang phải đối mặt. Bà nhấn mạnh rằng những rào cản này không chỉ giới hạn ở kỹ năng số hay khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến, mà còn liên quan đến cơ hội học tập và việc làm. Đặc biệt, ở khu vực nông thôn, những thách thức này còn lớn hơn do điều kiện về thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế.
"Người khuyết tật hiện đang đối mặt với rất nhiều rào cản trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số. Những hạn chế về cơ hội học tập, kỹ năng số và khả năng tiếp cận dịch vụ công trực tuyến là khó khăn phổ biến. Với khu vực nông thôn, những rào cản này còn lớn hơn khi điều kiện thiết bị và khả năng tiếp cận công nghệ còn hạn chế."
Theo bà Hương, để giải quyết vấn đề này, cần có sự chung tay của toàn xã hội. Việc nâng cao kỹ năng số cho người khuyết tật phải đi đôi với việc mở rộng cơ hội việc làm, giúp họ có thể hòa nhập sâu hơn vào đời sống kinh tế - xã hội. Đây là một yêu cầu cấp thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững và công bằng.
Chuyển dịch tư duy: Từ đảm bảo tiếp cận đến đồng kiến tạo hệ sinh thái số
Báo cáo không chỉ dừng lại ở việc phản ánh thực trạng mà còn nhấn mạnh một chuyển dịch quan trọng trong tư duy và cách tiếp cận. Đó là sự thay đổi từ việc chỉ đảm bảo quyền tiếp cận công nghệ sang bảo đảm quyền tham gia và đồng thiết kế các giải pháp công nghệ. Điều này có nghĩa là người khuyết tật không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể tích cực trong quá trình phát triển và ứng dụng công nghệ.
Việc chuyển dịch từ "tiếp cận" sang "đồng kiến tạo" là yếu tố then chốt để xây dựng một hệ sinh thái số thực sự bao trùm, nơi mọi giải pháp công nghệ đều được thiết kế với sự tham gia của người khuyết tật ngay từ đầu.
AI: Cơ hội và nguy cơ gia tăng bất bình đẳng cho người khuyết tật
Bà Nguyễn Thị Lan Anh, Phó Chủ tịch Liên hiệp hội về Người khuyết tật Việt Nam, nhận định rằng công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật. AI có thể cung cấp các công cụ hỗ trợ thông minh, cải thiện khả năng giao tiếp, học tập và làm việc. Tuy nhiên, bà cũng cảnh báo rằng nếu thiếu một cách tiếp cận bao trùm, chính AI cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng, tạo ra những rào cản mới cho người khuyết tật.
"Công nghệ số, đặc biệt là AI, đang mở ra cơ hội chưa từng có cho người khuyết tật. Nhưng nếu thiếu cách tiếp cận bao trùm, chính nó cũng có thể làm gia tăng bất bình đẳng. Cần sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và xã hội để bảo đảm mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số."
Để đảm bảo rằng mọi người đều được hưởng lợi từ tiến trình chuyển đổi số, bà Lan Anh kêu gọi sự vào cuộc đồng bộ của Nhà nước, doanh nghiệp và toàn xã hội. Sự hợp tác này là cần thiết để phát triển các giải pháp AI thân thiện, dễ tiếp cận và phù hợp với nhu cầu đa dạng của người khuyết tật.
Dữ liệu cộng đồng: Chìa khóa xây dựng chính sách và giải pháp bao trùm
Bà Nguyễn Phương Linh, Viện trưởng MSD, nhấn mạnh rằng điểm cốt lõi của báo cáo nằm ở việc đặt người khuyết tật vào trung tâm của quá trình tạo lập dữ liệu và chính sách. Bà khẳng định rằng khi người khuyết tật không chỉ được hỏi ý kiến mà thực sự tham gia vào quá trình tạo ra dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững. Bà Linh cũng chia sẻ rằng 201 mẫu khảo sát không chỉ là những con số thống kê, mà là “201 câu chuyện, 201 hoàn cảnh và 201 tiếng nói khác nhau”, góp phần làm rõ những khoảng cách trong tiếp cận và sử dụng công nghệ số.
"Khi người khuyết tật không chỉ được hỏi ý kiến mà thực sự tham gia vào quá trình tạo ra dữ liệu, thiết kế và phản biện chính sách, chúng ta mới có thể xây dựng được một hệ sinh thái số bao trùm và bền vững."
Đồng quan điểm, luật sư Nguyễn Thị Bích Điệp, tác giả chính của báo cáo, cho rằng dữ liệu cộng đồng là chìa khóa để thiết kế các giải pháp phù hợp. Những trải nghiệm thực tế này không chỉ phản ánh các rào cản đang tồn tại, mà còn giúp xác định rõ những giải pháp khả thi hơn trong thiết kế chính sách và công nghệ. Việc lắng nghe và thấu hiểu những câu chuyện cá nhân là nền tảng để tạo ra những chính sách có tính ứng dụng cao và mang lại hiệu quả thực sự.
Hướng tới một nền kinh tế số bền vững và không để ai bị bỏ lại phía sau
Báo cáo “Khảo sát năng lực kỹ thuật số của người khuyết tật tại Việt Nam” được kỳ vọng sẽ trở thành tài liệu tham chiếu quan trọng cho các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và tổ chức. Mục tiêu là để họ có thể xây dựng chính sách và giải pháp chuyển đổi số theo hướng bao trùm ngay từ khâu thiết kế. Điều này đòi hỏi một cách tiếp cận chủ động, tích hợp các yếu tố về khả năng tiếp cận và sự tham gia của người khuyết tật vào mọi giai
